Artxiboa proiektuak sortutako erakusketa batek, Donostia Zinemaldiaren jatorrizko dokumentazioarekin eta artxibo historikoko material argitaragabeekin, modu kritikoz errepasatuko ditu Guardia Zibilak Hondarribian Josu Zabala manifestatzailea tiroka hil ondoren jazotako gertakizun guztiak. Erailketa 1976ko irailaren 8an gertatu zen (Zinemaldiaren 24. edizioa hasi baino egun gutxi batzuk lehenago), eta horrengatiko protesta gisa, El desencantoko ekipoak filma atera zuen Sail Ofizialetik, ahaztu gabe hainbat kazetarik ez zutela nahi izan lehiaketari informazio estaldura-eman, ikusirik Zinemaldiko zuzendaritzak ez zuela inolako erreakziorik izan. Erreparazio legez, Zinemaldiak pelikularen kopia zaharberritu bat hautatu du Klasikoak Sailari hasiera emateko film gisa.

“Arnegu-jarrera”. Donostia Zinemaldiaren norabidea aldatu zuen keinua (1976) izenez, erakusketa gaurtik aurrera eta irailaren 27ra arte egongo da ikusgai Tabakaleraren lehen solairuan. Inaugurazioan Maialen Beloki —Zinemaldiaren zuzendariordea— eta Irati Crespo —Artxiboaren arduraduna— izan dira, baita Jaime Chávarri zinemagilea eta Enrique Vila-Matas idazlea ere (1976ko edizioa estali zuen Vila-Matasek kazetari gisa). Espainiak askatasunean 50 urte bete dituela ospatzeko Ordezkaritzaren, Elías Querejeta Zine Eskolaren eta Kutxa Fundazioaren laguntza izan du erakusketak.

“Euskal herritarrok pairatzen ari garen errepresio bortitzaren aurkako protesta gisa, eta modu tragiko eta beldurgarrian publikoki ezagututako azken jazokizunetan ere errepresio hori berriz hezurmamitu dela kontuan izanik, El desencanto filma sortzen parte hartu dugunok aho batez erabaki dugu filma Donostia Zinemaldiaren XXIV. ediziotik ateratzea”. Horiexek dira Elías Querejeta ekoizleak, Jaime Chávarri zuzendariak eta film luzearen aktore ugarik —baita Felicidad Blancek eta Panero anaiek ere— lehenik eta behin irailaren 13an Miguel de Echarriri —Zinemaldiaren zuzendariari— eta gero prentsari igorritako gutunaren hitzetako batzuk.

Jatorrizko eskutitz hura beste hainbat materialekin batera agertzen da erakusketan, hala nola hauekin: 24. edizioko jatorrizko kartela, edizio haietako argazkiak eta telegrama ugari; telegrama horietan jasota geratu zen bezala, industria-alorreko eta beste ekoizpen batzuetako ordezkariek El desencanto lantaldearekiko elkartasuna adierazi zuten, kexatzeaz gain Zinemaldiak ez zielako uzten euren filmak ere ateratzen. Zinemaldia “administrazioaren zerbitzurako errepresio-instrumentu bihurtutako jaialdia” zela kritikatzen zuten. Horixe adierazten zuten dokumentu batean hainbat pertsona famatuk (José Sacristán, Geraldine Chaplin, Carlos Saura, Pedro Olea, Emilio Martín Lázaro, Eloy de la Iglesia, etab.). “Jaialdi demokratiko bat” eskatzen zuten.

Era berean, industria-alorreko hainbat pertsonak eta informatzailek Zinemaldiko zuzendaritzara bidalitako gutunak ere jasotzen ditu erakusketak. Gutun horietan jasota dagoenez, Zinemaldia uztea erabaki zuten, solidaritate-adierazpenetatik eta “ordena publikoko indarrek sistematikoki gauzatutako errepresio bortitzetik kanpo borondatez” agertu izana aurpegiratuta zuzendariari. Gutunaren sinatzaileetako zenbaitzuk Maruja Torres, Ángel S. Harguindey, Diego Galán, Antonio Giménez-Rico, Elisenda Nadal eta Pilar Miró dira.

El Papus aldizkari satirikoaren karikaturaz gain (“Donostiako atzerakoi-jaialdia” aipatzen zen karikatura horretan), erakusketak Enrique Vila-Matas idazleak —garai hartan 28 urte zituenak— Destino astekariaren kolaboratzaile gisa idatzitako kronika ere berreskuratu du (El martirio de San Sebastián —San Sebastianen martirioa— izenburua eman zion kronika horri). Ironiaz eta espiritu kritikoz beterik, testuak Zinemaldiak “berrikuntza sakona” behar zuela eta “orain arte erabili izan diren egitura antidemokratikoak ezabatu” behar zirela aldarrikatzen zuen.

Donostiak bere gain hartu zuen Zinemaldiaren ardura

Nabarmengarria da zein desberdinak diren Ángela Molina aktorearen telegrama labur baten hizkera (“Eskertzen dut baina ez dut onartzen zure gonbidapena Zinemaldira, Euskal Herriko egoera penagarria dela-eta bat egiten baitut protestekin”) eta Zinemaldiko Zuzendaritza Batzordeak hilaren 13an Londreseko Hotelean egoera baloratzeko egindako bileraren aktaren hizkera arranditsua. Bilera hartan Querejetari erantzutea erabaki zuten, filma kentzeak araudia “urratzen” zuela adieraziz eta ohartaraziz Ekoizleen Nazioarteko Federazioari (FIAPF) emango diotela egoeraren berri. Gainera, irizpide berari eusteko mehatxua egiten zuten “Querejeta jaunaren arnegu-jarrera hartzen duen beste edozein ekoizlerekin”.

Alabaina, Zuzendaritza Batzordeak zera onartzen zuen aktan, gertatutakoa eta nagusi den giroa ikusita, Informazio eta Turismo Ministerioak “Donostia hiriak bertako Jaialdiaren ardura osoa bere gain hartzea komenigarria ote den lasaitasunez aztertzeko asmoa” zuela. Hurrengo edizioetan, “serioski birkontsideratu” nahi horren eraginez, azkenean, eta Espainiako gobernuaren laguntza ekonomikoa jasotzen jarraitu bazuen ere, Donostiatik bertatik antolatzen hasi zen; orduan, egituren eta antolaketa-ereduaren eraldaketa sakona hasi zuen Zinemaldiak, demokratizazioa izanik azken emaitza.

Horixe nahi zuen Donostiako biztanlegune garrantzitsu batek, bertako auzo-elkarteek agiri bateratu bat igorri baitzuten. Bertan, Alde Zaharra, Gros, Antigua, Amara, Altza eta Herrera auzoetako kolektiboek “gure herriaren askatasun-eskakizunak murrizteko” erabilitako “errepresio-politika basatia” gaitzesteaz gain, Donostiari bere jaialdia antolatzeko “eskubidea” kentzeko maniobrak salatu zituzten. Azkenik, jaialdia beste hiri batera eramateko mehatxuak ere “bidegabekeriatzat” jo zituzten.